Weert en omgeving

Introductie Natuur in Weert en omgeving.
Op onderstaande tabel zie je een overzicht van de door mij bezochte natuurgebieden. Deze kun je aanklikken.
Woorden in de berichten die rood gekleurd zijn, verwijzen naar een onderwerp. Als je daar op klikt kom je in dat bericht terecht. Door links bovenaan het scherm op het pijltje te klikken, ga je weer terug naar het vorige bericht.

"De huidige gemeente Weert en omgeving was in oude tijden voor ¾ omringd door woeste gronden, plassen en moerasgebieden. Het "eiland van Weert" kon toen ook alleen maar bereikt worden via hoger gelegen zandruggen (een overblijfsel uit de ijstijd), die in de moerassige gebieden lagen." (Bron: Stan Smeets, in "Andermaal Altweert").
Volledige tekst >>

Translate

Volgers

zaterdag 26 september 2015

Kruispeel en Eigen Erf

In mijn vorige blog schreef ik al over de nieuwe plannen die er voor de CZW aan de Lozerweg ("het Blauwe Meertje") klaar liggen en de onrust die dat teweeg brengt bij de natuurverenigingen.

Donderdag 24 september, las ik in Dagblad de Limburger dat de wethouder van ruimtelijke zaken een poging gaat doen de natuurverenigingen en ontgronder Kuypers van de CZW op één lijn te laten komen.
De krant heeft het over een verschil van mening omtrent het al dan niet aanpassen van het bestemmings- plan en de afstand die minstens moet worden aangehouden tot de Kruispeel.
Als men niet tot overeenstemming komt en de plannen dreigen door te gaan, zullen de natuurverenigingen dat ongetwijfeld juridisch aanvechten, dus het eind is nog niet in zicht.

Panorama van de Kruispeel vanaf het uitkijkpunt aan de Zuid-Willemsvaart
Oorspronkelijk was de Kruispeel, evenals de Kalverpeel/ SpekkeWijffelterbroek en de Kettingdijk, een laaggelegen doorstroommoeras in Altweerterheide, dat enkel gevoed werd door kwel en regenwater.
De Kruispeel is ruwweg het gebied tussen de Zuid-Willemsvaart, Heihuisweg, Diesterbaan, Vetpeelweg.  Het hoogveen in de Kruispeel is door turfwinning (tot eind 19e eeuw) volledig verdwenen en het laagveen grotendeels.

Kruisbergen tussen Herenvennenweg - Heihuisweg
Restanten van het buitengoed der Zusters Ursulinen
De Kruispeel is genoemd naar de nabijgelegen Kruisbergen. Deze zandrug loopt ten zuidwesten van de voormalige zandverstuiving Lichtenberg tot aan de Heihuisweg. In het dennenbos tussen de Herenvennenweg - Heihuisweg en Kruispeelweg - Kruisbergenweg hadden de "Pruuse begiêne"  (zusters Ursulinen ) uit de stad hun buitengoed. Tot 1956 hadden ze een buitenverblijf nabij de huidige Maarheezerhuttendijk, maar ze moesten die afstaan als oefenterrein voor militairen.  Door bemiddeling van de burgemeester kon een nieuw verblijf aangekocht worden aan de Kruisberg. Ongeveer in het midden van het bos lag op een open plek een soort “Calvarieberg”; een heuvel met daarop een groot houten kruis. Zo hier en daar vind je nog restanten uit die periode.

Door de toenemende vergrijzing  en het niet meer aanwezig zijn van pensionairen, werd het nog maar weinig gebruikt en deed men het van de hand in 1986.

Op deze kaart van 1901 zie je de recht gegraven beek in het Kruispeelgebied
Op deze militaire kaart is te zien dat er al in 1901 een recht gegraven beek vanaf de Zuid-Willemsvaart tot aan de Diesterbaan was aangelegd. In die jaren was er echter nog geen sprake van afwatering vanwege ontginning van de Kruispeel. Die ontginning begon namelijk pas in 1920.

Op de kaart van 1892 zie je de gegraven bovenloop van de Tungelroyse beek ook al. De beek die door de Kruispeel stroomt is dus toentertijd niet gegraven voor de afwatering vanwege ontginningen.
Waarom dan wel, zo kun je je afvragen? De reden daarvan ligt aan de andere kant van het kanaal.
Niet vanwege de zinkfabriek, want de beek in de Kruispeel is al in 1877 aangelegd, maar vanwege de vloeiweiden op de Belgische Lozerheide. In een eerdere blog heb ik daar al iets over geschreven.

Ook op deze militaire kaart van 1892 zie je de beek al door de Kruispeel lopen.
Toen de Zinkfabriek zich in 1892 in Budel-Dorplein vestigde, kon hiervan goed gebruik maken. Men had niet alleen het water van het Ringselven nodig in het productieproces, maar moest ook naar een oplossing zoeken voor het lozen van het koel- en afvalwater. Het water lozen in de Zuid-Willemsvaart was geen optie. Daarom koos men voor het moerasgebied aan de overzijde van het kanaal. Via de duiker en de gegraven beek door de Kruispeel kwam het koel- en afvalwater terecht in de Spekkebeek en de doorstroommoerassen Kalverpeel en Spikke,  om uiteindelijk terecht te komen in de échte Tungelroyse beek. Op de kaart is goed te zien dat die beek dicht bij de Heltenboschbrug ("Bakskesbrug")  begon. Welke gevolgen dit voor de toekomst zou hebben realiseerde men zich toen niet.


Hoewel er al in 1904 een plan van de Heidemaatschappij klaar  lag voor de ontginning van de Kalverpeel en Spekke, is daarmee pas begonnen in 1914. De grond werd gepacht door de NV Hollandia. Toen is ook het laatste stuk beek van de Diesterbaan tot aan de uitmonding van de Tungelroyse beek gegraven. Dit gebeurde onder meer door de Spekkebeek, (vanaf het punt waar die bij de Diesterbaan onder de Weerterbeek door liep tot aan de Wijffelterbroekdijk), te normaliseren en uit te diepen. Tijdens de ontginning van het Wijffelterbroek waren de Spekkebeek en een andere kleine beek (de Rietloop) al vanaf dat punt tot aan de Heltenboschdijk rechtgetrokken, verbreed en uitgediept. Hoewel er oorspronkelijk ook plannen waren om visvijvers in de Spekke aan te leggen, heeft men hier uiteindelijk toch van af gezien (*bron: Kanton Weert, 24 september 1904). De NV. Hollandia had andere plannen met het gebied.

NV Hollandia was een fabriek in Vlaardingen die gecondenseerde melk produceerde. Vanwege de benodigde grote hoeveelheid bietsuiker, had ze grond nodig voor de productie van suikerbieten en ze liet o.a. haar oog vallen op de Kalverpeel in Altweerterheide. De pachtprijs en de nabijheid van de Zuid-Willemsvaart (transport) speelden hierin waarschijnlijk de grootste rol. Het ontginningsgebied in de Kalverpeelpeel wordt daarom "Hollandia" genoemd. Aan de bouwstijl van de boerderijen (Centrum, Peel-, Biet- Beekwoning en Voorhoeve) is deze westelijk Zuid-Hollandse invloed nog merkbaar. Deze bouwstijl behoort tot het hallehuistype. Vooral Centrum verkeert nog zo goed als in originele staat.

Als je de volledige geschiedenis van Ontginning Hollandia wil lezen, moet je op deze link klikken.

Als je het natuurgebied verlaat, begint bij Golfbaan Crossmoor de beek te meanderen.
Door de ontginning van het Wijffelterbroek, de Kalverpeel/Spekke  en de aanleg van de Tungelroyse beek, werd het ook mogelijk de Kruispeel te ontginnen.
In de tijd van voedselschaarste gedurende de Eerste Wereldoorlog kwam de beweging "Eigen Erf" op. De Limburgse afdeling ontstond in 1917 met als zetel Roermond. Boerenleiders en bevorderaars van ontginningen in Limburg waren de leidende krachten. Anders dan elders in Nederland had de organisatie in Limburg eigen statuten. Men kocht, pachtte of nam gronden in erfpacht teneinde deze, eventueel na ontginning of verbetering, op gemakkelijke betalingsvoorwaarden weer door te geven aan land- en tuinbouwers, in het bijzonder voor het kleinbedrijf. In feite was de vereniging een soort grondbank. Men gaf aandelen à f 100,- uit (in 1925 waren er ongeveer 1275 geplaatst en de Centrale Boerenleenbank verleende een crediet van f100.000,-).

In 1920 begon de Provinciale Limburgsche Vereniging “Eigen Erf” met de ontginning van het grootste deel van de Kruispeel. Dit was hun eerste aankoop.  Afwateringssloten werden aangesloten op de beek en zorgden voor de noodzakelijke afwatering van het gebied.
Het gehele terrein van 210 ha. was jarenlang het eigendom van de familie Chevallier de Sauvage uit Luik geweest (bron:  Nieuwe Koerier 27/6/1941) en werd beheerd door rentmeester P. Ceresa.

Ceresa in 1990
Ruïne Ceresa in 2015
Naar hem is de tussen "Les Beaux Champs" en CZW gelegen boerderij "Ceresa" genoemd.  Ook deze boerderij is door verkoop in eigendom overgegaan aan Eigen Erf en werd daarna bewoond door Frans en Sjaak Ceresa. De laatste die Ceresa bewoonde was de familie Tonnaer uit Thorn. Dit waren geen boerenmensen. Nadat deze familie ergens in de jaren '70 verhuisde, is het leeg blijven staan en tegenwoordig is het zoals je ziet, een ruïne. Het zou mooi zijn als het gebouw behouden zou blijven als herinnering aan het verleden, maar ik vrees het ergste........

Sint Janshoeve, afgebroken

Eigen Erf plaatste bij voorkeur grote gezinnen op de boerderijen: om ze van een kant te steunen en bij het groter worden van de kinderen hadden de ouders goedkope (hulp-) krachten!
Op de 59 ha. in cultuur gebrachte grond van Eigen Erf kwamen slechts twee boerderijen te liggen, namelijk de Sint Janshoeve en de Sint Petrushoeve. De resterende grond was alleen geschikt voor dennencultuur (70 ha.) en de overige 80 ha. moest nog ontgonnen worden.

Op donderdag 5 juli 1923 was de plechtige inzegening van de boerderijen en landerijen (bron: Kanton Weert). Ze werden bewoond door Pier Jacobs (uit Obbicht) en Wullem Peeters (uit Stevensweert).

Later woonden hier Sjeng Rietjens (Dikke Zjeng) die trouwde met To (dochter van Wullem Peeters) en Zjang Jacobs, die trouwde met Lies Halfers (van Wieke Duur van de Voorhoeve).

Sint Jozefhoeve, 1990
In 1939 is bij de Kruispeelweg door Harry Seegers uit Stevensweert de Sint Jozefhoeve gebouwd, maar dat terzijde, want die had niets met Eigen Erf te maken. Nu woont er Cor van den Bogaard. Zijn zonen hebben de boerderij verbouwd tot een groepsaccommodatie voor jeugdgroepen, verenigingen, familie- en vriendengroepen.

Sinds 1988 ligt op dit, nog geen 100 jaar geleden ontwikkeld landbouwgebied, Golfbaan "Crossmoor".  "Dankzij" de nieuw geplande activiteiten rondom de CZW , zal het gebied rondom Ceresa straks nog uit één waterplas bestaan en zijn er, als er niet  opgepast wordt, problemen te voorzien voor de waterhuishouding in de Kruispeel.

Na de ontginningen in het oorspronkelijke Kruispeelgebied is uiteindelijk nog slechts zo’n 35 ha. natuurgebied over gebleven. Het is eigendom van Natuurmonumenten en het beheer van de Tungelroyse beek gebeurt door Waterschap Peel en Maasvallei. Hoewel het gebied bij het kanaal wat opener is gemaakt, bestaat het grotendeels nog uit (berken)bos met een ruige onderbegroeiing aan de ene, en aangeplante eiken, berken, dennen en sparren aan de andere kant van de beek.

Vanaf de Lozerweg is de vernatting aan de westkant door afplaggen goed te zien.

Door de lage ligging ten opzichte van de omgeving en het kanaal ontvangt de Kruispeel kwel uit de Hoge Kempen en kanaalkwel van de Zuid-Willemsvaart. Door de geringe ontwatering, moet het gebied oorspronkelijk dan ook een hoge waterstand hebben gehad en kletsnat zijn geweest.
Om het gebied te ontwateren, werden voor de ontginning ervan rond 1920 (ontwaterings)sloten aangelegd en aangesloten op de Tungelroyse beek. Ook de (industriële) grondwaterwinning rond Weert en in Budel-Dorplein (vanaf de jaren ‘50 tot 2003) had een grondwaterdaling van maar liefst 60-100 cm tot gevolg.

Verder zuidelijk zie je in het bos vooral pitrus en pijpenstrootje als bodembedekkers
Door deze activiteiten is de Kruispeel ernstig verdroogd. Het staat dan ook niet voor niks op de lijst van TOPgebieden (een top-lijst van verdrogingsgebieden, wel te verstaan). Op die lijst staan natuurgebieden waar de Provincie tussen 2007 en 2015 met voorrang moet gaan inzetten op natuurherstel. Dat is dus dit jaar!!!!!! Van natuurherstel is hier echter nog niet veel te merken.......

Aan de erg droge oostkant groeien met name eiken, berken en sparren. Je ziet er veel varens.
De verdrogingsproblematiek heeft ook (vooral) grote gevolgen voor veelal zeldzame planten- en diersoorten. Hierover heb ik in een blog over TOPgebieden iets geschreven. Door de voorgenomen plannen bij de CZW, zo is de verwachting, zal de situatie in plaats van te verbeteren, alleen maar verergeren.

Een in 2000 aangelegd ven gezien vanaf de Lozerweg
Rond 2000 is men begonnen met natuurherstel door het afplaggen van een gedeelte, het afdichten van (afwaterings)sloten en slootjes en  venherstel. Twee vennen aan weerszijden van de beek zijn aangepakt. Dit alles met de bedoeling de vennen op te schonen, het water langer vast te houden en het gebied te vernatten . Hetzelfde is al eerder gebeurd met het iets zuidelijker gelegen ca. 10 are grote bosven, dat dichtgeslibd was en nagenoeg droog stond. De maatregelen daar hebben er voor gezorgd dat het waterpeil daar wat hoger is komen te staan.....

De beek door het natuurgebied heeft men recht gegraven over een lengte van ongeveer 1 km .
Een ander groot probleem is dat de bodem en het grond- en oppervlaktewater ernstig vervuild zijn geraakt door de jarenlange lozing van vervuild water (cadmium en zink) door de Zinkfabriek en eutrofiëring door (over)bemesting van de (landbouw)gronden in de naaste omgeving.
De grote sanering van de Tungelroyse beek die in 2012 werd afgesloten, heeft (nog) niet het effect dat men voor ogen heeft. De historische verontreiniging van de bodem en het grondwater in het bovenstroomse gebied (dus ook de Kruispeel) is blijkbaar dusdanig groot, dat ondanks dit miljoenenproject het water toch steeds weer verontreinigd wordt.

Het water kan bezinken in deze slib- zandvang
Om de verspreiding van de verontreiniging vanuit de Kruispeel naar benedenstroomse delen van de beek enigszins te beperken, heeft het Waterschap in 2010 o.a. iets verderop een slib- zandvang aangelegd. Een slib-zandvang is een flinke verbreding van de beek. Hierdoor stroomt het water langzamer en kunnen vervuilde deeltjes naar de bodem zinken. Het schonere water kan vervolgens verder stromen.

Het bosven is rond 2000 opgeschoond. Het waterpeil stond bij mijn bezoek op 32,10 m.
De verdroging en verontreiniging hebben de Kruispeel tot een kwetsbaar gebied gemaakt. Het is dan ook niet vrij toegankelijk.

Hoewel de beek gesaneerd en heringericht is, is de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater nog steeds niet goed en is van vernatting in het gebied door een (gewenste) peilverhoging van minimaal 50 cm nog absoluut geen sprake. Het is niet alleen van belang het vervuild water in de beek te laten stromen, maar zolang de Zinkfabriek haar afvoerwater met zware metalen via de beek afvoert, is stuwing en/of waterinlaat door de Tungelroyse beek niet mogelijk of in elk geval beperkt. Om die reden heeft men de beek in het gebied over een lengte van 1 km. niet laten meanderen, maar heringericht met een 2 fasenprofiel (te vergelijken met een zomerbed en een winterbed van een rivier). Zo is de af- en doorstroommogelijkheid beter en wordt voorkomen dat water uit de beek in het gebied terecht kan komen.

Het begin van deze beverdam bestaat hier vooral uit riet
Dat is ook de reden dat de activiteit van een bever aldaar niet gewenst is en elke nieuw ontstane dam wordt dan ook consequent verwijderd.

 
Het grootste deel van het "broekbos" aan de westkant (wat het in mijn ogen niet meer is), met vooral zachte berk, heeft een bijna ondoordringbare onderbegroeiing van met name pitrus en pijpenstrootje. Ook de afgedichte slootjes staan droog en zijn dichtgegroeid. Vlak bij het bosven vond ik hier en daar wat plukjes galigaan, drijvend fonteinkruid en haakveenmos. Niet om echt vrolijk van te worden wat je hier ziet.

moerashertshooi
Aan de rand van het afgeplagde en natste gedeelte (aan de kanaalkant) vond ik behalve een ruige rietkraag hier en daar wat galigaan, drijvend fonteinkruid, moerasandoorn en zowaar op enkele plekjes moerashertshooi. Moerashertshooi staat op de Nederlandse Rode lijst van planten als vrij zeldzaam en matig afgenomen. Het is een plant van ondiep water en periodiek droogvallende, matig voedselarme grond.

Een sterk vervuilde afwateringssloot bij landgoed Beauchamps.
Aan de oostkant, tussen landgoed Les Beaux Champs (“Den Advocoat”) en de beek vind je aangelegde sloten en slootjes met rabatten en een aanplant van met name eiken, berken, sparren en dennen. Door de aanleg van een regelbare stuw en een vaste overlaat in de Beauchamplossing (parallel lopend met de Lozerweg en bij de duiker uitmondend in de Tungelroyse beek ), heeft Natuurmonumenten al in 1994 geprobeerd het water vast te houden. Dit is echter bij lange na niet voldoende...... De sloot op bovenstaande foto mondt hierin uit.....

In het gedeelte tussen Beauchamps staan opvallend veel varens tussen de bomen. Hier is goed te zien hoe droog het gebied is.

Overleg over de aankoop van landgoed Beauchamps en verplaatsing van het Straalbedrijf duurt al vele jaren, maar stilaan komt men tot overeenstemming.

Na een paar bezoekjes aan de Kruispeel is duidelijk geworden dat hier nog veel moet gebeuren. Met name het oplossen van de verontreiniging met cadmium en zink is er een van de lange adem. Nu de al ernstige verdroging van het gebied mogelijk alleen maar zal toenemen door de plannen bij de CZW, ziet het er niet rooskleurig uit.

8 opmerkingen:

  1. Hallo Gerard, na het lezen van dit blog krijg ik het idee dat er nog weinig echte natuur over is gebleven. Dat de afwatering van de zinkfabriek nog steeds plaatsvindt bevreemd mij ten zeerste. Mag dit nog steeds? Een kennis van mij woont in Budel-dorplein en nog niet zo lang geleden is bij haar en alle andere tuinen de vervuilde grond afgegraven en gesaneerd dus niet erg gezond die leefomgeving. Ook treurig om te lezen dat over de vele jaren dus elke keer weer geweld is aangedaan aan de natuur en deze stelselmatig wordt verkleind met diverse projecten zoals nu om er recreatiegebied van te maken. Eigenlijk triest dat de mens dadelijk alleen maar nog terecht kan in recreatiegebieden ten koste van de natuur. Wat ambtenaren allemaal niet verzinnen. Staat er dadelijk een kassa bij de entree?
    Groeten,
    Roos

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Dank je wel Roos voor je uitgebreide reactie. Zeg maar gerust dat er geen échte natuur meer bestaat in Nederland. Overal zie je toch wel de invloed van de mens. Ik schreef er al eerder een blog over: Alles is maakbaar, ook de Buuëtjeshei...... De vervuiling van de zinkfabriek is geen fractie meer van wat het is geweest, omdat ze ander zinkerts zijn gaan gebruiken, maar elke vervuiling is er één te veel. Vraag is natuurlijk waar het dan naar toe moet.....
    Staatbosbeheer moet zichzelf sinds enkele jaren bedruipen en krijgt nog amper subsidie. Voor hun diensten (rondleidingen in de Peel e.d. moet dan ook betaald worden..... Niets meer voor niks!!!!

    gr. Gerard

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Hoi Geer.

      Ik krijg steeds een raar wit veld, dus dan maar even zo op beantwoorden dat lukt wel.
      Het is jammer als er meerdere partijen een mening hebben die niet geheel met elkaar overeen komt.
      Toch hoop ik dat er straks toch iets van een mooi stukje natuur ontstaat.

      Groettie van Patricia.

      Verwijderen
  3. Dank je voor je reactie Patricia. Ik zelf merk niets van een vreemd wit veld, dus wat er aan de hand is, weet ik niet. Mogelijk dat het straks niet meer te zien is.
    gr.Gerard

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Wethouder ruimtelijke zaken van Eersel is van de VVD. Het is wel typisch dat het bedrijfsleven voor alles gaat bij deze partij. Dat het Kempenbroek ernstig verdroogd beeld geeft tov 100 jaar geleden wordt wel mooi duidelijk met de informatie die je geeft Geert.
    Dat het niet van de een op de andere dag anders is, dat kan ik me wel voorstellen. Wat zou er volgens jou nodig zijn om de verdroging tegen te gaan in het TOP gebied? (als herinrichting Tungelrooijse beek, dichten van greppels en afgraven van grond niet geholpen heeft)

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Leuk dat ik dit soort reacties krijg Marcel. Stel ik erg op prijs. Als ik het antwoord op jouw vraag zou weten, zou ik ongetwijfeld al reacties van hogerhand hebben gekregen. Maar dat het iets complexer ligt, moge wel duidelijk zijn. Na 100 jaar "roofbouw" op de natuur te hebben gepleegd is een oplossing idd niet 1-2-3 te voorschijn te toveren. 't Is van de zotte dat er niet feller door de dichtstbij betrokkenen op gereageerd wordt. En dat nb. voor een kwetsbaar Natura 2000 gebied. Bank om zich te manifesteren of iemand tegen het zere been te schoppen? Dan heb ik het niet over onze lokale verenigingen, want die hebben (zo is duidelijk) een mening die men gewoon terzijde schuift.
      Ik vraag me af of een omleiding van de Tungelroyse Beek buiten het gebied misschien een optie zou zijn. Zo zijn er bijv. ook plannen om de Lossing bij de Kettingdijk te leiden...
      Dat de VVD dit soort plannen wil doordrijven kan ik begrijpen, maar dat een partij als de SP daarin meegaat is niet wat ik van ze verwacht had. Zij zijn altijd faliekant tegen de misstanden rond het Blauwe Meertje geweest. In de vorige blogs heb ik daarover al uitgebreid geschreven. Maar nu ze samen met de VVD op het pluche zitten hoor ik ze niet meer!!!! Een grote blunder wat mij betreft. Veel praatjes vooraf , maar als het er op aan komt geven ze niet thuis.
      Bedankt voor je reactie

      Gr. Gerard

      Verwijderen
  5. Hoi Gerard,
    ik kan er echt verdrietig om worden dat er zo met onze natuur wordt gesold.
    En dat is niet alleen in Nederland zo maar in de hele wereld al gaat het nu inderdaad even om Nederland.
    Echt triest vind ik dit en ik vraag me af wie zoiets mag beslissen!!??
    De natuur kalft steeds meer af en er zijn al verschillenden waarschuwingssignalen afgegeven doch men heeft er kennelijk in het 'bovenkader' geen oren naar. Echt heel erg jammer. Wel hele mooi dat je er hier uitgebreid aandacht aan besteed :-)
    Groetjes, Helma

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Kortetermijndenken heey day Helma. Ongetwijfeld zijn er vele Weertenaren die alleen maar dat witte strand zien, zonder over de verdere consequenties na te denken. De VVD spint daar garen bij. Inderdaad dood en doodzonde
      Gerard

      Verwijderen